مدیریت و رهبری آموزشی در هزاره سوم

منظو از مدل در تحقیقات علوم اجتماعی چیست؟

تهیه و تنظیم: مریم ولایی ملکی

تعاريفي ازمدل

مدل، از ریشه لاتینی Modus به‌معنای اندازه گرفته شده است. مدل همچنین به ما کمک می‌کند که به متن و درون پدیده‌هایی که نمی‌توانیم مستقیما آن‌ها را ببینیم هدایت شویم.مدل جزئی کوچک یا بازسازی کوچکی از یک شیء بزرگ است که از لحاظ کارکرد با شیء واقعی یکسان است (گرجي،1388، ص 33). مدل رابطه بين طرح نظري(تئوري)وكار جمع آوري و تجزيه و تحليل اطلاعات مي باشد.در علوم اجتماعي مدلها شامل نشانه ها و علائم هستند يعني خصوصيات بعضي از پديده هاي تجربي (شامل اجزا و ارتباط آنها) به طور منطقي از طريق مفاهيم مرتبط با يكديگربيان مي شود.بنابراين مدل منعكس كننده واقعيت است و جنبه هاي معيني از دنياي واقعي را كه با مساله تحت بررسي ارتباط دارند مجسم مي سازد.روابط عمده را در ميان جنبه هاي مزبور روشن ميكند وسرانجام امكان آزمايش تجربي تئوري را با توجه به ماهيت اين روابط فراهم  مي كند.بعد از آزمايش مدل درك بهتري از بعضي از قسمتهاي دنيا ي واقعي حاصل مي شود.به طور خلاصه بايد گفت  كه مدل دستگاهي است متشكل از مفاهيم،فرضيه ها و شاخصها كه كار انتخاب  و جمع آوري اطلاعات مورد نياز براي آزمون فرضيه ها را تسهيل مي كند(ايران نژاد،1377،ص 50)

مدل به مجموعه‌ای مادی، ریاضی یا منطقی اطلاق می‌شود، که ساخت‌های اساسی یک واقعیت را می‌رساند و در سطح خود، قادر به تبیین آن و ارائه کارکردهایش است. (ساروخاني،1370،ص458) مدل مطلوب مدلي است كه آيينه تمام نماي اجزاي اصلي و عمده پديده موردنظرباشد،اگرچه درست همانندواقعيت مفصل وپيچيده نيست ولي با نشان دادن روابط اصلي اجزاء وآثارآنها وسيله اي ساده و مناسب دراختيارتحليلگر مي باشد.پس بايد درنظر داشت كه قياس درمدل تنهاحاكي ازوجودبرخي شباهتهاست نه همساني درهمه خصايص وخواص ومدل فقط فرضيه خاصي را مطرح مي كند كه بايد به محك آزمون زده شودو همه فرضيه هاي ممكن را دربر نمي گيرد.مدلها مخلصي ازواقعيات و روابط اصلي بين اجزاي پديده هامي باشند و نمايي كلي از واقعيت را نشان مي دهند.(الواني،1379،ص 54)

يك مدل ، نمايشي از واقعيت ها است . سيستم ها به دليل تعامل دروني اجزا با يكديگر و بروني آن ها با محيط ، پيوسته رفتارهاي مختلف و گاه پيچيده اي دارند . اين گوناگوني و پيچيدگي رفتارها ؛ محققان را بر آن  مي دارد كه براي درك و تشريح يا پيش بيني رفتار يك سيستم ، بر اساس متغيرها و پارامتر هاي مورد نظر ، از آن مدلي بسازند و با به كارگيري و انجام تغييراتي در  آن ، نتايج را بررسي كنند .براي مثال ، طراحان هواپيما ، مدل هاي مختلفي از يك هواپيما را مي سازند تا بتوانند صورت هاي مختلف بال ها،استحكام،جريان هوا دراطراف هواپيما ونظايرآن راآزمايش كنند.

مدل،جزءکوچک بازسازی ‌شده ا‌ی ازيک شیء يا پديده‌ی بزرگ است؛که ازلحاظ کارکردباآن شیء يا پديده واقعی، يکسان است.بدين ترتيب درشرايطی که امکان دسترسی به تمام جزئيات اموروروابط پديده‌ها،مشکل،پرهزينه ووقت‌گيراست،مدل،آنها راسهل وآسان می‌کندوبا برخورداری ازامکان تجزيه و تحليل، پيش‌بينی نتايج راممکن می‌نمايد(رزاقی ،1381،ص 184)

گی‌روشه معتقد است که توسل به مدل در همه علوم يک ضرورت اجتناب‌ناپذير است؛ چرا‌که اکثر فلاسفه، انديشمندان و محققان، که درباره ی زندگی اجتماعی انسان به بحث پرداخته‌اند، همواره به مشابهت‌ها يا بعضی تصاوير، توسل جسته‌اند؛ تا بتوانند جامعه را نزد خود معرفی کنند.به دليل اينکه واقعيت اجتماعی، امری غامض، چندگانه و فرّار است؛ به‌حدّی که ذهن انسان، توانايی درک کامل اين واقعيت، در کليت و پويايی آن‌را ندارد.پس برای آنکه بتوان از اين واقعيت پيچيده، سخن گفت و آن‌را به اجزا و عناصر متشکّله‌اش تجزيه کرد، قياس صورت می‌گيرد؛ اين قياس، ميان جامعه پيچيده با اشيا و موجودات ساده و شناخته‌شده‌تر انجام می‌گيرد؛که اصطلاحاً آن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها الگواطلاق می‌شوند(توسلی ، 1369، ص 143 )

مدل برای نظریه مانند اسکلت بندی است.یک مدل کارساز باید بتواند به پیش بینی  وقایع کمک کند واین نماد پیشگویی کننده ی مدل متضمن سه خاصیت؛دقت زیاد،غنای ترکیبی،و حدِ بالایی از مناسبت یا قدرت سازمان دهندگی است.( فرهنگی، صفرزاده ،1385- ص 69 )

نتايج (فوايد) مدل سازي

1- ديد روشن و شفاف نسبت به سيستم مي دهد.باعث مي شود که پيچيدگي ها و زواياي تاريک سيستم از بين برود.

2-  معماري و چارچوب سيستم مشخص مي شود. باعث مي شود که بتوان زمان و نيروي انساني مورد نياز براي پروژه را تخمين زد.

3- ريسک را مي توان مديريت کرد. با بررسي موارد 1 و 2 مي توان ريسک هاي سيستم را شناسايي و مديريت کرد. تعريف ريسک : هر چيزي که از نظر زمان و بودجه پروژه را دچار مشکل کند ريسک مي گويند. معروفترين ريسک Problem Behind Problem  است. اين ريسک زماني است که شما نياز کاربر را(به هر دليلي) اشتباه در نظر گيريد.

4- مستند سازي و رسيدن به قابليت استفاده مجدد (Reuse) .

مدل سازي شما را وادار مي کند که مستند سازي کنيد. و تمامي اين نتايج براي رسيدن به Reuse است. يعني از دوباره کاري جلوگيري مي کند.

اصول مدل سازي

اصل اول : مدل بايد بهينه باشد

اگر مدل بهينه نباشد تيم به بيراهه مي رود. مطلب ديگر اينکه مدل سازي کاري گروهي است. يعني افرادي با تخصصهاي مختلف بايد در مدلسازي همکاري کنند. زيرا هر کس از نظر تخصص خودش به مدل نگاه مي کند. مثلا طراح با يک ديد و مدير بانک هاي اطلاعاتي با ديد ديگر و ... به مدل نگاه مي کنند و اين باعث مي شود که مدل به سمت بهينه شدن حرکت کند.

اصل دوم : مدل را از زواياي مختلف مشاهده کنيد.

نگاه کردن به مدل از زواياي مختلف پاسخ به دو پرسش  است . What, How

What: چه کاري بايد انجام گيرد؟

How: چگونه بايد انجام داد؟

مدل به شما این امکان را می دهد تا از الگو و ساختارهای مشابه که قبلا ساخته شده اند، برای: درک بهتر از شناخت نیاز ، درک بهتر از راهبردها ، درک بهتر از چگونگی !رفع نیازها استفاده نمود. همچنين دارای مزیت های ذیل خواهد بود:  استفاده از تجارب دیگران. عدم برخورد با مشکلات پیش بینی نشده . حفظ سرمایه و زمان. جلوگیری از سعی و خطاهای کورکورانه. یافتن ایده های جدیدی که در بوته آزمایش موفق بوده اند.

ارزيابی مدل

با توجه به کارکردهای مدل می‌توان پايه‌ای برای ارزيابی آن‌ها ايجاد نمود.بدين ترتيب با سؤالات زير می‌توان يک مدل را ارزيابی نمود :

1)مدل تا چه اندازه واقعی است؟ تا چه اندازه می‌توانيم به آن به‌عنوان نمايشی ازواقعيت تکيه کنيم.

2) مدل تا چه اندازه سودمند يا اکتشافی است؟ چقدر در کشف روابط واقعيت‌ها يا روش‌های جديد مفيد است؟

3)سادگی و اقتصاد ابزارها و صرفه‌جويي مدل چقدر است؟( سورين ، 1380 ، صص 66-67 )

انواع مدل و ويژگي هاي آنها

1- مدلهاي كلامي(verbal models)

1-1- مدلهاي تشريحي (descnptive)

1-2- مدلهاي قياسي  (analogue)

1-3-  مدلهاي علت و معلولي(Causal models)

2- مدلهاي ترسيمي(schematic models)

3- مدلهاي تجسمي(iconic models)

4- مدلهاي رياضي(mathematical models)

هريك از اين مدلهابه گونه اي روابط وآثاراجزاي مختلف پديده ها را نشان مي دهندودرموارد مختلف كاربرد دارند.تركيب مدلهاي مذكور نيزدراغلب مواردمي تواند وسيله  مؤثرتري باشد.(الواني،1379،ص 53)

انواع مدل

مدلهاي فيزيكي: شبيه سازي فيزيکي  است  معمولا مدل ها در مقياس هاي کوچکتر و محدودتر ساخته مي شوند.مانند ماکت هواپيما ماکت پالايشگاهها  ماکت ساختمان ها.

مدلهاي ذهني: مدل هايي از مسايل واقعي که در ذهن ما شکل مي گيرند که تصميم گيري هاي ما بر اساس آنهاست. اين مدل ها خيلي شفاف نيستند. بروگمن (2003) مدل ذهنی را به عنوان یک، مدل کاری نظام مند که افراد در ذهن خود برای تسهیل تعامل می‌سازند، توصیف می‌کند.

مدلهاي زباني : توصيف، تشريح و تفهيم مساله اي با استفاده از بيان است . تعريف يک حادثه و ايجاد يک فضاي مشابهي در ذهن شنونده مانند شرح وقايع شبيه خواني

مدلهاي شماتيك: مانند نقشه ها و کروکي ها،چراغ هاي اخطار اتومبيل.

مدلهاي گرافيكي :جايگزين کردن تصوير به جاي واقعيت .مدلهايي كه رابطه بين متغيرها و پارامترها را در قالب تصوير به نمايش مي گذارد مانندعکس ها ، نقاشي ها (حافظ نيا،1387، ص 16 )

مدل هاي رياضي: بيان مسايل واقعي با رياضيات. معمولا مدل هاي رياضي براي حل مسايل دنياي واقعي ساخته مي شوند. گاهي از اين مدل ها براي بررسي و بيان شباهت ها و تفاوت پديده ها و دسته بندي آنها استفاده مي شود.براي ساختن مدل هاي رياضي مجبور به ساده سازي شرايط واقعي هستيم.

مدلهاي پنداشتي (مفهومی )  : به ساخت ايده هاي عمومي (مفاهيم) و فرضياتي كه روابط بين آنها را مشخص مي كند مي پردازند. یک مدل پنداشتی یک سری از مفاهیم مرتبط با هم است که بطور سمبولیک بیانگر تصویر ذهنی از یک پدیده می باشد.

مدلهاي كاربردي: نظيرطرحهاي تيپ،الگوهاي برنامه ريزي ورفتاري(حافظ نيا،1387،ص17 )

نوع ديگري از تقسيم بندي مدل

مدل یک بعدی: به شکل بیانات کلامی یا اعتقادات فلسفی در باره پدیده ها هستند .بسیار انتزاعی، غیر قابل مشاهده و فقط بصورت ذهنی می توانند دستکاری شوند.

مدل دو بعدی: شامل رسم ها ، دیاگرام ها ، عکس ها یا گراف ها هستند.

مدل سه بعدی: مدل های فیزیکی هستند. با دقت میتوانند بررسی و دستکاری شوند مثل اسباب بازی ها یا مدل های آناتومیکی

مدلهاي خط مشي گذاري:

الف - مدلهاي اقتضايي خط مشي گذاري

1- مدل اقماري

2- مدل بررسي تلفيقي

3- مدل چندبعدي

4- مدل جريانها – دريچه ها

ب- مدلهاي فرايندسازماني خط مشي گذاري

1- مدل گردونه اي

2- مدل جديد سازماني

ج- مدل فرايندعقلايي خط مشي گذاري

1- مدل تصميم گيري مقطعي

2- مدل رضايتبخش

3- مدل اكتشافي – ابداعي

منابع

- الواني،مهدي،"تصميم گيري وتعيين خط مشي دولتي"،سازمان مطالعه وتدوين كتب علوم   انساني سمت(1379)

- ایران نژادپاریزی،مهدي،"روش های تحقیق درعلوم اجتماعی"، تهران: نشر مدران،(1382)

-  حافظ نيا، محمد،" مقدمه اي بر روش تحقيق در علوم انساني"انتشارات سمت ،(1387)

- رزاقی، افشين، " نظريه‌های ارتباطات اجتماعی"، تهران، پيکان ، ( 1381 )

- سورين، ورنر؛ تانکارد، جيمز ،  "نظريه‌های ارتباطات"، مترجم : عليرضا دهقان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران،( 1380 )

فرهنگی،علی اکبر . صفرزاده،حسین "روشهای تحقیق در علوم انسانی با نگرشی بر پایا ن نامه نویسی"تهران انتشارات،(1385)

- گرجی،ابراهیم وبرخورداری،سجاد؛ "مبانی روش تحقیق درعلوم اجتماعی"،تهران،ثالث،(1388)